Интересные ссылки

Мядзведь

Адна з самых сакралi заваных жывёл у мiфалогii. Першыя сляды ўшанавання М. на абшарах Еў разii належаць яшчэ палеалiту (ры туальныя пахаваннi ў пячорах). Па падлiках французскага археолага А. ЛеруаГурана, вядомыя 36 палеа лiтычных выяваў М., багата якія ма юць яскравы сакральны характар. Не каторыя малюнкi звязаныя з мiфам пра звера, які памiрае i ўваскрасае. Ёсць падставы казаць пра фалiчную афарбоўку культа М. (выява фаласа i мядзведжай галавы). На Беларусi культ М. прасочваец ца з неалiту. Значнага распаўсюджан ня ён дасягнуў у жалезным веку, асаблiва ў цэнтральнай i паўночнай частках Беларусi. Амулеты з іклаў М. трапляюцца на гарадзiшчах культу ры штрыхаванай керамiкi i днепра дзвiнскай культуры. Пры раскопках свяцiлiшча на Благавешчанскай гары ў Бранскай вобл., якое належала балц камоўнаму насельнiцтву юхнаўскай культуры (пачатак н. э.), была выяў лена вялiкая глiняная пасудзiна ў выглядзе галавы М. з шырока расчы ненай пашчай. Пасудзiна размяшча лася каля аднаго з цэнтральных iдалаў багiнi. На свяцiлiшчы га радзiшча тушамлянскай культуры на Смаленшчыне (трэцяя чвэрць I тыс. н. э.) знойдзены чэрап вялiкага М. Даследнікi мяркуюць, што галава М. увенчвала хутчэй за ўсё цэнтральны слуп свяцiлiшча. Зуб i кiпцюры М. знойдзены ў адным з радзiмiцкiх кур ганоў. Амулеты з прасвiдраваных іклаў гэтага звера знаходзiлi i пры раскопках раннефеадальных гарадоў (Ваўкавыск, Полацк, Магiлёў ды iнш.). У познефеадальны час у куль туры беларусаў вядомыя такiя эле менты, як Смаргонская мядзведжая «акадэмiя», дзе дрэсiравалi М., i ка танне Радзiвiла Пане Каханку летам у санях, запрэжаных М., па дарозе, па сыпанай соллю (XVIII ст.). Параўн. у звязку з гэтым павере, паводле яко га сузоре Воз (навуковая назва Вя лікая Мядзведзіца) гэта воз, у які запрэжаны М. На ім перад канцом свету будзе ездзіць антыхрыст і падбі ваць людзей, каб яны забыліся на Бога. Сустракаецца матыў воза, за прэжанага М., і ў казках: на гэткай павозцы тры браты паляўнічыя вяр таюць дадому адратаваную ад Мар ской Чудовішчы ЧудаЮды царэўну. На павозцы, запрэжанай М. і чортам, каціў да цара слаўны работнік Міша, народжаны ад сужыхарства адной ма ладухі і М. У народнай культуры аж да ХХ ст. чалавек, пераапрануты М., адзiн з абавязковых персанажаў ка лядавання. У фальклоры i мiфалогii беларусаў пашыраны матыў пра паходжанне М. ад чалавека, якi, пераапрануўшыся ў кажух поўсцю вонкі, спрабаваў напа лохаць Бога. Гэтаксама ў М. ператва раецца сквапны бабыль, якi захацеў, каб чароўная ліпа зрабіла яго самім Богам (казка «Жадны бабыль»), або гультай, які, лянуючыся сам шукаць лясных пчол, выдзіраў чужых. Такім чынам, ператварэнне чалавека ў М. выразна звязваецца з суперніцтвам з Богам. Згодна з фальклорнымі звест камі, частка беларусаў раней была пе раканана ў падабенстве М. i жанчы ны, а латышы лiчылi, што М. нават грудзi мае белыя, як дзяўчына. На Ус ходнiм Палессi яшчэ на пачатку ХХ ст. у час вяселля, калi маладых клалi спаць, то спявалi песню пра М., якi павiнен узлезцi на клець, дзе спяць маладыя. У беларускiх вясельных песнях мала дых часам называюць «мядзведзем» i «мядзведзiцай», а iх вясельную дру жыну (шафераў) мядзведнiкам. Бе ларусы таксама лічылі, што калі пры ведзены ручны М. зараве пасярод хаты, то неўзабаве ў ёй адбудзецца вяселле. Паводле апiсанняў этнографаў XIX ст., у глухой мясцовасцi на тэры торыi цяперашняга Докшыцкага рна напярэдаднi Звеставання адзначала ся свята Камаедзiцы. Лiчылі, што ў гэты дзень абуджаюцца ад спячкi i вы лазяць з бярлогаў М. У гэты дзень гатавалi адмысловыя стравы: аўсяны кiсель, бо М. любяць авёс, гарохавыя камы ў сувязi з назвай свята i суша ны рэпнiк (у знак таго, што М. ужы ваюць пераважна траву, раслiнную ежу). Але на 24 сакавiка па хрыс цiянскім каталіцкім календары прыпадае адно са святаў у гонар св. Кацярыны (гл. Кацярына). Папярэд нiцай гэтай святой на Беларусi была старажытная багiня, жаночая пбра Вялеса, якая мела дачыненне да жы вёльнага свету, асаблiва да М., была апякункай шлюбаў i парадзiх. На ступны пасля Камаедзiцы дзень пры свечаны Звеставанню (Благавешчан ню) па календары каталіцкай кан фесіі. Згодна з рэканструкцыяй пер шабытнага календара, праведзенай В. Уласавым, у старажытнасцi 2425 сакавiка як вынiк купальскiх iнiцыя цый дзяўчат адбывалiся роды. У ста ражытных грэкаў сугучную назву з Камаедзiцай мела мядзведжае свята Comoedia, прысвечанае багiнi Артэ мiдзе, якое адзначалася блізу 25 са кавiка. Лiчылі, што Артэмiда праз сваю памочнiцу (цi сваю iпастась) Iлiфiю дапамагае парадзiхам. Як вядома, ва ўсходнiх славян М. часта называюць чалавечымi iмёнамi Мiшка, Мiхаiл, а мядзведзiцу Ма руха (у тым лiку ў беларускiм фальк лоры). Гэтае азначэнне «Маруха» паў тарыў Адам Мiцкевiч у сваiм «Пану Тадэвушы». М. часам называлi яшчэ i Марцiнам, а ў Румынii «брат Мiка лай» (frate Nicolae), што зяўляецца магчымай кантамiнацыяй iмёнаў Мiкалая i Мiхаiла. Польскi паэт XVI ст. М. Рэй у адным са сваiх вершаў ужыў зварот да М. «пан Мiка». Магчыма, гэтыя звароты звязаныя з тым, што святы Мiкола пасля прыняцця хрыс цiянства стаў заменнiкам Вялеса, якi ўвасабляўся i ў вобразе М., а «Мару ха» паходзiць ад iмя багiнi Мары, хтанiчнай багiнi нараджэння i смерцi, вобраз якой пазней дэградаваў у пер санажа дэманалогii. Здольнасць да ператварэння ў М. прыпiсвалася ведзьмакам i шаманам. Мядзведжая маска i строі су дачыняюцца са значнай колькасцю рытуалаў. З iншага боку, у Беларусi, Лiтве, Скандынавii М. у народных казках выконвае ролю святара. З шэрагу дадзеных вядома, што культ Вялеса ўзаемадзейнiчаў з куль там М. як гаспадара звяроў. Вядомы абраз, дзе побач са святым Уласiем (хрысцiянскi наступнiк Вялеса) можна бачыць дябла з мядзведжай мордай. М. лiчыцца сiмвалам нiжняга свету. Напрыклад, у лiтоўцаў XIII ст. пры спальваннi памерлага разам з iм клалi, згодна з летапiсам, кiпцюры М. i рысi, з дапамогаю якiх нябожчык павiнен быў узабрацца на высокую гару да Бога. У старажытнаiндыйскiх Ведах М. увасабляў буру, грымоты i вецер. Яшчэ ў XIX ст. беларусы за клiналi надыходзячую буру словамi: «Мядзведзь, мядзведзь, разганi хма ры, дам табе кучу аўса», бо М. лiчыўся звязаным з разбуральнымi стыхiямi. Згодна з А. К. Кiркорам, на Каляды падземны цар, ператварыўшыся ў М., разам са зграяй ваўкоў (мяцелiцамi) ганяецца за жонкай Перуна, якая павiнна нарадзiць сонечнага бога. Акрамя таго, як вядома на шы рокiм сусветным матэрыяле, М. у мiфалагiчных уяўленнях i рытулах можа выступаць як божышча (у прыватнасцi, якое памiрае i ўваскра сае), культурны герой, заснавальнiк традыцыi, продак, родапачынальнiк, татэм, духахоўнiк, дух выздараў лення, элемент астральнага кода, ува сабленне душы, звярыны двайнiк ча лавека, пярэварацень ды інш. Як вынiк сужыцця М. з жанчынай або па ляўнiчага з мядзведзiцай у фалькло ры розных народаў згадваецца катэ горыя паўлюдзейпаўмядзведзяў. М. даволі папулярны персанаж ка зачнага эпасу. Так, у недасягальных краінах жыве М.залатавух, здабыць якога герою дапамагае яго чароўная жонка, якая мае ўладу над цудоўнымі звярамі. У падземным царстве жыве белы М. з агромністым вухам («вяр ста вуха», параўн. у звязку з гэтым наагул уяўленні пра «мядзведжае вуха»), які крадзе коней з царскай стайні. У беларускім фальклоры доб ра захоўваецца матыў сужыхарства жанчыны з М., у выніку якога нара джаецца цудоўнае дзіця з адной яск равай прыкметай: яно мае адно мядз веджае вуха і, відаць, менавіта як вынік гэтага валодае нямеранай сілай, што і дае яму магчымасць здзяйсняць разнастайныя подзвігі ў казках з сюжэтам пра тры падземныя царствы. Магчыма, што ў гэтых ка зачных матывах захаваліся нейкія даўнейшыя ўяўленні пра засярод жанне мядзведжай сілы менавіта ў яго вушах, што магло адбівацца і ў адпаведнай рытуальнай або магічнай практыцы. Прынамсі, пралязанне з правага вуха М. у яго левае вуха пры водзіць да чароўных ператварэнняў гераіні казак «пра дзедаву дачку і ба біну дачку». Параўн. таксама вы карыстанне словазлучэння «мядз веджыя вушы» для называння некаторых батанічных абектаў: гэта адна з назваў талакнянкі звычайнай, дзіванны скіпетрападобнай, а такса ма грыбоў ласі. У пераліку звяроў паводле стар шынства М. займае або першую паз іцыю, або другую, саступаючы мес ца адно ільву. У некаторых казках выяўляецца супрацьпастаўленасць М. ваўку (параўн. прымаўку: «На воў ка помоўка, а медзведзь знішка»), хаця ў іншых сітуацыях яны дзейні чаюць супольна разам з іншымі звя рамі, дапамагаючы галоўнаму герою. У фальклоры вядомая і больш непас рэдная сувязь М. з ваўком: гэта шы рока распаўсюджаныя на Беларусі паданні пра ваўкалакаў. Паводле праўдападобнай этымалагічнай версіі, другая частка гэтага склада нага слова стасуецца з адной з табуі стычных назваў М. (параўн. прус. tlok, літ. lokys, лат. lвcis і роднасныя ім назвы М. у іншых індаеўрапейскіх мовах, якія адсылаюць да азнакі яго кудлатасці). Падобны вобраз ваўка мядзведзя быў выкарыстаны і ў ад ной з беларускіх казак: «Радзіла твая жонка невядомую звярушку: мядз веджыя ногі, воўча галава». У казцы «Мужык, мядзведзь і ліса» воўк і мядз ведзь абядноўваюцца ў вобраз, пера даваны з дапамогай спаранага слова «ваўкімедзвядзі». На пэўны пара лелізм вобразаў М. і ваўка ў традыцый най свядомасці можа паказваць і іншая назва грыбоў мядзведжыя вушы (ласі), а менавіта ваўчыныя вушы або воўча вушы. Параўнайма таксама літоўскую прымаўку: nuх vilko bлgdamas, uюbлgsi lokб «з агню ды ў полымя» (літаральна «уцякаючы ад ваўка, забег да мядзведзя»). У калян дарным кодзе М. адпавядае лета перыяд ад веснавога да восеньскага раўнадзення, а ваўку зіма. Iмавернае і семіятычнае супраць пастаўленне М. і зайца. Прынамсі, сляды яго можна бачыць у прымаў ках накшталт: «За дзень аблётаеш свет і кладзесся з медзвядзём, а ўстаняш з зайцам», «Медзведзя сіла, а зайцаў паварот», паводле апазіцый «сіла слабасць» і «сіла спрытнасць». Вядомы казачны сюжэт, дзе М. вы ступае тэрыяморфным эквівалентам Бабы Ягі або лясной гаспадыні, вы прабоўваючы ў лясной хатцы на ку рынай ножцы дзедаву і бабіну дачок, у выніку чаго першая атрымлівае ба гатую нагароду, а другая спатыкае жахлівую смерць. Не пазбаўлены, ві даць, глыбокіх міфалагічных каранёў і шырока распаўсюджаны казачны матыў «М. на ліпавай назе». Такім чынам, М. зяўляецца адным з найбольш папулярных персанажаў беларускай народнай міфалогіі. Не здарма сама назва М. зяўлялася та буяванай.