Интересные ссылки

Мара

Мара, Марня, персанаж бе ларускай мiфалогii. М. уяўлялi ў воб разе жанчыны, якая часам можа на бываць аблiчча розных жывёл. Па адной з легендаў, запiсаных на Бе ласточчыне, М. магла выходзiць з бу дынка толькi праз тую дзiрку, праз якую i ўвайшла, i калi хлопец замк нуў дзiрку асiнавым сучком, то нiкуды не магла ўцячы. Праз нейкi час М. нарадзiла дзiця. Пазней, калi яна ўсё ж змагла ўцячы, то кожны месяц да ставала нейкiм чынам чыстую бялiзну дзiцяцi i таму хлопцу. Часам уяўлялi, што М. падобная на чалавека, але не мае на сабе скуры i ў яе бачныя ўсе вантробы. М. прыпiсвалi юрлiвасць, iмкненне забаўляцца з мужчынамi, даводзячы iх да хваробы цi да смерцi. Беластоцкiя беларусы М. называлi ха леру, эпiдэмiю ў аблiччы бязважкай касцiстай кабеты з кашчавымi паль цамi, ухутанай у белую плахту. Асаблi васць гэтага персанажа страшны выгляд i кароткiя ногi, яна любiць ду шыць i мучыць людзей уначы падчас сну. У некаторых мясцінах свiдра ваныя каменныя сякеры («громавыя стрэлкi») лiчылiся магiчнымi абя рэгамi супраць М., якая нiбыта заезджвала ноччу коней. Таму гэтыя сякеры падвешвалi на шнурках у стайнях. У сучаснай гаворцы на сельнiкаў Тураўшчыны мара «здань, пудзiла, жартаўнiк, штукар». Iснавала павере, нібы М. пераследуе людзей, што ўчынiлi якоенебудзь злачынства. Яшчэ ў пачатку нашага стагоддзя ў Гомельскiм павеце моладзь у Ку пальскую ноч рабiла з саломы пудзiла М. i з песнямi несла яго за ваколiцу, раскладвала там вогнiшча, на якiм спальвалi М. Калi пудзiла дагарала, прысутныя скакалi праз агонь i спявалi песнi. У б. Пакалюбiчскай воласцi блізу Гомеля пудзiла М. або Купалы чаплялi на высокi шост i неслi да вады, потым скiдвалi туды. На Заходнiм Палессi на Купалле ўпры гожвалi зелянiнай конскi цi каровiн чэрап, якi потым спальвалi або кiдалi ў ваду. Значыць, у такім разе М. вы ступала ў зааморфным аблiччы. З М., вiдавочна, генетычна звяза ная Маря купальскiх песняў. У нека торых песнях фiгуруе пара Маря/Ку пала Iван/Iлля: «Маря Йвана ў жыта гуляць звала», «Купалка Йва на на вулку звала: // IванIванiшча, хадзi на iгрышча», «Звала Купала Iллю на йгрышча, тотото: // Хадзi Iллiшча ка мне на йгрышча». У купальскiх баладах фiгуруюць кветкi IвандыМаря. Паходжанне гэтай кветкi ў баладах тлумачыцца iн цэстам, парушэннем шлюбнай заба роны памiж братам i сястрой. На дум ку Вяч. Ус. Iванава i У. М. Тапарова, у Марi купальскiх песняў адлюстра ваны прататып, звязаны са смерцю (i вадойморам) i выказаны адпаведнай формай (*mer/*mor), а ў Iване прататып блiзнюка, звязанага з жыц цём i агнём. У замовах у змей сустра каюцца такiя iмёны, як Марына, Ма рыя, Марэя, Мархва, якiя можна супаставiць з МаряйМарой. Жано чы персанаж Мархва (юрлiвая, сяр дзiтая кабета) згадваецца ў паэме В. ДунiнаМарцiнкевiча «Вечар нiцы», дзе з гэтай гераiняй звязваец ца паходжанне назвы Паненскай га ры ў Лагойску. Культавыя ўзгоркi з назвамi Марiна горка вядомыя блізу Смiлавiчаў i блізу Пухавiчаў. На пер шым з iх ляжаў каменьследавiк, а не вельмi далёка ад узгорка стаяў камен ны iдал. Згодна з паданнем, на Марiнай горцы блізу Пухавiчаў даў ней ляжаў вялiкi камень, якi дужа ўшаноўвалi паганцы. У царкве, якую пазней пабудавалi, было прынята спраўляць набажэнствы кожную маладзiковую нядзелю. Блізу в. Пярэ жыр Пухавiцкага рна раней ляжалi культавыя валуны Маря i Дзямян. У валуна Маря прасiлi збавення ад хваробы, дапамогi ў бядзе, даць нара чонага, прынесцi добры ўраджай. Найчасцей паломнiцтва да каменю адбывалася ў перыяды маладзiка, а таксама ў дзень Спаса i на Прачыстую. Iмя Мара мае старажытныя этыма лагiчныя сувязi. Паангельску mare «ведзьма» i «кабыла» (згадаем конскi чэрап, якi на Заходнiм Палессi на Ку палле спальвалi або кiдалi ў ваду). Настратычнае *mara азначала «вільгаць», а *mara «хварэць, па міраць». У лiтоўскай мове martм «нявестка». У латышскай мiфалогii Mara жонка Бога Навальнiцы, ма ланак i дажджу Пэрканса, звязана га з узвышшамi (што супастаўляецца з Марiнымi горкамi). Mara лiчылася апякункай кароў, да яе звярталiся з просьбамi наконт малака, сыру, ця лятаў, зямлi. Свята ў гонар гэтай багiнi, y прыватнасцi, адзначалася 14 жнiўня (на Спаса) i 8 верасня (на Пра чыстую). Нярэдка латышская М. у мi фах злiваецца з вобразам багiнi Лай мэ. У Латгалii М. ушаноўвалi як апякунку шлюбаў, вяселляў, ix часта гулялi ў перыяд летняга сонцастаян ня. З уяўленнямi пра латышскую М. як жонку Пэрканса пераклiкаецца запiсаная на Беласточчыне легенда пра кабету Марту, што мела 12 сыноў, якiх потым Бог зрабiў перунамi, каб яны на цэлым свеце заганялi чарцей у пекла. У нiжэйшай мiфалогii наро даў Еўропы М. ліхі дух, увасаблен не начных немарасцяў. У рускіх М. (маруха, кiкiмара) увасабленне смерцi, паморку. Як мяркуе А. Голан, мiфалагiчныя персанажы з iмёнамi на *mar рэлiк ты вобраза вельмi старажытнай Вялi кай багiнi. Вельмi шырокая геаграфiя парале ляў у мiфалогiях iншых народаў i эты малагiчныя каранi дазваляюць мерка ваць, што вобраз М. узнiк яшчэ ў каменным веку, магчыма, нават у верхнiм палеалiце, але пазней па нейкiх прычынах не трапiў у склад пантэона багоў i дэградаваў да перса нажа нiжэйшай мiфалогii. Гл. такса ма Мажана, Марэна.