Интересные ссылки

Кот

Котка, у мiфалагiчных уяўлен нях беларусаў жывёла, звязаная з «ня чыстай сiлай». Лiчылася, што чорт можа набываць выгляд чорнага К., у прыватнасцi, ратуючыся ад Перуна. Адсюль шырока распаўсюджаны звы чай выганяць К. з хаты падчас навальнiцы, іначай Бог (Iлля), палю ючы на чорта, мог спалiць перуном хату. У лiтоўскай мiфалогii К. вы ступае супраць Пяркунаса, у латыш скай чорны чорт з каровінымi рогамi пры сустрэчы з маланкай увасабля- ецца ў чорнага К. Звязаны К. і з Ва дзяніком: дзеля залагоджвання духа вады на вадзяных млынах адмысло ва трымалі чорнага К. і пеўня. На Палессі запісана этыялагічнае паданне пра паходжанне К. Згодна з легендай, чорт, задумаўшы спакусiць Еву i абярнуўшыся ў мыш, накiра ваўся да яе на востраў, але Прасвятая Дзева, убачыўшы гэта, скiнула долу сваю рукавiчку, з якое i ўтварыўся К., якi тут жа ўхапiў чортамыш. На Вiцебшчыне яшчэ ў 40х гг. XIX ст. захоўвалiся звесткi пра кашэ чага караля Варгiна. Уяўлялі яго ў абліччы вялізнага чорнага К. Iснава ла павере, што ад вуркатання К. у галаве чалавека заводзiцца жамяра. У Заходняй Беларусi лiчылі, што кож ны К. ад нараджэння мае намер заду шыць чалавека ў сне. Каб унікнуць падобнага, трэба было адсекчы яму хвост, дзе i месцiцца кашэчая злосць. Сёння самыя вядомыя паверi пра ўвасабленне ў котцы чорта цi ведзь мы («Як чараўнiцу везлi хаваць, за труной услед iшло многа вясковых ка тоў, аж у магiлу за ёй лезлi» запiс з Лепельскага рна). Адсюль успрыман не сустрэчы з чорным К. як знака бяды. Так, калi чорны К. перабяжыць даро гу маладым, што едуць да вянца, то жыццё ў iх будзе цяжкiм. Iснавала за барона трымаць К., калi ў доме памiрае чалавек, каб на яго не перайшла душа памерлага. Магчыма, падобным уяў ленням папярэднiчала стаўленне да коткi як увасаблення душы (параўн. паведамленнi кшталту «душа ў час сну скiдаецца ў чорнага ката», «душа ча радзея выскоквае з хаты кошкай» ды iнш.). Пагроза чалавеку з боку К. вы яўляецца ў яго здольнасцi сурочыць («урокi кашэчыя») i навесцi псоту. У шэрагу выпадкаў не дазвалялі К. спаць з дзiцём, бо ад вуркатання ў га лаве дзiцяцi маглi завесцiся жабы. З іншага боку, К. мог «падарыць» немаўляцi моцны i добры сон (параўн. спяваць ката «спяваць калыханку»). Дзеля гэтага найперш у калыску клалi чорнага К. i закалыхвалi, пакуль ён не «запяець курлы» i не «заплюс нiць вочы». Але пасля гэтага К. выганялi з хаты. Шэраг вераванняў беларусаў сцвяр джае судачыненне К. з Дамавiком: «якой поўсцi прыжывецца К. у хаце, такой i жывёлу трымай», г. зн. яе пры ме Дамавiк; К. першага пускалi ў но вую хату, няшчасце прадвяшчала тое, калi К. сыходзiў з хаты, ды iнш. Кот ка, што пакацілася на гарышчы, прад казвала гэтаму дому хуткае вяселле. Негатыўнае значэнне К. у народ ных вераннях адлюстравана i ў розных прыкметах. Калi К. ляжыць на стале цi ў куце, то трэба чакаць смерцi гаспа дара. К. у сне азначаў сварку, пры красць, ашуканства (параўн. прымаў ку: «Кінуць ката ў хату», г. зн. справакаваць у хаце сварку). Верылі, што К. качаецца на кепскае надворе, дзярэ кіпцюрамі на моцны вецер. На сувязь К. з іншасветам паказваюць і прыкметы на прыезд гасцей. Так, калі К. «хвост задзерэ да ліжэцца, госці бу дуць. Як хвоста на покуць покладзе будуць госці. Кот муецца госці, як у дзверы ногу задзерэ, то ўежжаюць». Аднак вобраз К. у казачным фальк лоры беларусаў, як правiла, мае ста ноўчую характарыстыку. К. выступае як хiтрая, увiшная i кемлiвая жывё ла, верная свайму гаспадару, і дапа магае яму ў крытычныя моманты жыцця. Напрыклад, казачны герой (пераможца пачвары Iван Папялоў) ператвараецца ў чорнага К. На пачатку ХХ ст. на Меншчыне i Вiлейшчыне яшчэ была распаўсю джана гульня пад назвай «пячы ката», якую можна лiчыць рэлiктам колiшняга ахвярапрынашэння К. Гульня паляга ла ў тым, што пяклi з цеста крэндзель цi каравай у выглядзе К. i падвешвалi яго да столi ў хаце. К. раскачваўся пад столлю, а ўдзельнiкi гульнi лавiлi яго. Потым К. разразалi i дзялiлi памiж са бою. Кожны зядаў сваю долю. У магічнай практыцы беларускіх вядзьмарак і знахарак шырока вы карыстоўвалася кашэчая печань. Так, ведзьмы, змешваючы з пэўнымі зборамі зёлак кашэчую печань і сэр ца лісіцы, гатавалі чароўную вад- касць, якая надавала ім маладосць або незвычайную прыгажосць, а так сама рабіла іх нагэтулькі лёгкімі, што яны свабодна маглі лётаць па ветры, у тым ліку і на свае рэгуляр ныя шабашы. У беларускім фальклоры ёсць сю жэт, які ў тэрыяморфным кодзе апіс вае ўзнікненне семіятычных апазіцый сабакі і К. і К. і мышы. Згодна з ім, даўней сабакі, К. і мышы жылі ў поў най згодзе, але пасля таго як К. (кот ка) не ўпільнаваў паперы, у якіх былі запісаны ганаровыя правы сабакі, і мышы пагрызлі іх, пачалося варага ванне сабак з К., а К. з мышамі (казкі «Сабакі, кошка і мышы», «Сабачыя паперы» ды інш.).