Интересные ссылки

Дунай

Свяшчэнная рака славянаў: мае ўласны мiф пра сваё паходжан не. Вядома, што водныя крынiцы ў ста ражытнасцi былi абектамi ўшанаван ня, iм складалi ахвяры, iх успрымалi як жывых iстот i ўлучалi ў ланцужкi метамарфоз, што пачыналiся з чала века: жанчына стала рэчкай, дзецi ручайкамi, дзяўчына возерам i да т. п. Паводле тлумачальнага мiфа, што ўваходзіць у былiну кiеўскага цыкла, Дунай Iванавiч быў пры блiжаным кiеўскага князя Уладзiмiра. Яму было даручана адказнае заданне прывезцi дастойную нявесту для кня зя, дзеля чаго ён паехаў у «харобрую Лiтву» сватаць «лiтоўскую» Апраксу каралеўну, прытым яму было пры дадзена сiлы сорак тысячаў i казны дзесяць тысячаў. Князь не быў упэў нены, што славутая каралеўна пойдзе за яго, таму наказ Д. быў у выпадку адмовы ўзяць каралеўну сiлай, што нагадвае гiстарычны эпiзод «сватан ня» Уладзiмiра да полацкай князёў ны Рагнеды. Забраўшы пагрозай ня весту для князя, Д. пазнаёмiўся з яе сястрой Настасяйкаралеўнай, дзяў чынайрыцарам (параўн. Багатыр ка), якая не мела сабе роўных у май стэрстве стральбы з лука нават сярод юнакоўвоiнаў. Каб узяць каралеўну за жонку, Д. павiнен быў паказаць сваю перавагу над ёй, але спабор нiцтва прайграў i, абражаны, надумаў застрэлiць выбранку. Каралеўна прасiла дараваць ёй жыццё, бо яна на сiла ў сабе дзiця Д. Д. не паслухаў яе, застрэлiў i, ускрыўшы цела, перака наўся ў праўдзiвасцi яе слоў. У роспа чы Д. пакончыў самагубствам, і дзе ўпала яго галава, пацякла рака Д., а дзе ўпала галава каралеўны, пацякла Настасярака. Апрача былiнаў, дзе сюжэт «Дунай» мае значную коль касць варыянтаў i заўсёды захоўвае матыў пачатку рэк з крывi эпiчных герояў, у беларускiх баладах вядомы сюжэт, дзе малойчык ператвараецца ў Д., каб унікнуць нешчаслiвага су жонства. Традыцыйная беларуская вуснапа этычная творчасць наскрозь пра нiзана вобразам Д., затое нi адна з нашых вялiкiх i прыгожых рэк прак тычна не знайшла ўпамiнання ў пе сенным фальклоры. У беларускiм фальклоры Д. сустракаецца пераваж на ў вясельных песнях i песнях пр каханне, дзе ён грае вельмi важную сімвалічную ролю. У больш познiх фальклорных тэкстах (лiрычных, казацкiх ды інш.) уяўленне аб Д. як сакральнай рацэ i персанiфiкаванай воднай стыхii, што мела дачыненне найперш да жаночай абраднасцi, з ладнага разбурана; Д. тут часта па значае проста нейкую раку ў Еўропе. Найчасцей Д. у фальклоры высту пае ў двух увасабленнях Д. як доб ры маладзец (рэдка) i Д. свяшчэн ная рака, родная рака, мяжа. На Д. адбываюцца ўсе абрадавыя чыннасцi цi найважнейшыя для чалавека падзеi. Д. улучаецца ў шэрагi прырод ных абектаў, якiм пакланялiся: Сон ца, вецер, мора ды інш. Д. прыраўноў ваецца да бацькi побач з мацiзямлёй: «Цiхi Дунаёк то мой татухна, // Сы рая зямля мая матухна, // Зялёны дубок то мой брацiтка, // А калiнiн ка мая сястрыца, // Бела бярозка то жана мая, // А адростачкi мае дзетачкi». Звяртаючыся да Д. у найбольш ар хаiчных тэкстах, што належаць вя сельнай абраднасцi (а таксама прад i паслявясельнай), можна выявiць наступныя сакральныя функцыi Д. Папершае, Д. уяўляецца як граніца, мяжа. Яго пераходзяць цi гаворыцца пра неабходнасць (непазбежнасць) пе раходу, бо пераправа за/цераз Д. сiмвалiзуе шлюб/каханне. Калiнікалi хлопец, якi амаль заўсёды знахо дзiцца за Д., «прымушае» дзяўчыну перайсцi яго. Для дзяўчыны пераадо ленне Д. як апошняй мяжы азначае яшчэ i пераход праз рытуальнае памі ранне ў статусе дзяўчыны і атрыман не новага сацыяльнага статуса замуж няй жанчыны. А таму часта ў сувязі з Д. актуалізуецца тэма (гвалтоўнай) смерці. Так, у Д. адбываецца рыту альнае патапленне дзяўчыны, сіроткі. Падругое, вельмi значным зяўляец ца ўяўленне аб Д. як аб канечным i самым важным пункце перасоўвання, дзе выконваюцца самыя галоўныя, вызначальныя дзеяннi: усе чыннасцi вясельнага абраду адбываюцца на Д. або звязаныя з iм, асвечаныя iм. Так, дзяўчына iдзе сюды дзеля самых роз ных мэтаў: падумаць, як прыгатаваць каравай, напаiць коней, утапiць дзя цей, набраць вады, выкапаць лазу i пасадзiць на яе месца ружу, намачыць касу, пусцiць расчэсаныя валасы, каснікі, касу, вянок і іншыя сімвалы дзявоцтва па Д., сабраць лёну, ад бяліць дзявоцкія падарункі i, безумоў на, сустрэцца з каханым. У сваю чар гу хлопец iдзе/едзе на канi да Д., каб падумаць пра сваё будучае сямейнае жыццё, сустрэцца з дзяўчынай. Па трэцяе, Д. дапамагае ў вясельным абрадзе гатаваць каравай, пры гэтым ён персанiфiкуецца. Д. дае ўсе кам паненты для каравая, ваду для кара вая i для мыцця рук каравайнiц бя руць у Д. Пачацвёртае, Д. можа асэнсоўвацца як «водная лiнiя каму нікацыі», па якой магчыма адаслаць/ атрымаць пэўныя рэчы. Удава кладзе ў човен сваiх сыноў i адпраўляе плыць па Д. Хлопец пускае стрэлы, каб яны трапiлi да яго каханкi. З Д. можа прыплыць нейкi прадмет сам па сабе («прыплыўка»). Па Д. плыве лебедзь i нясе дзеўцы вянок, па Д. пры плываюць вясельнае дрэўца, неабход ныя для вяселля золата і сeрaбрo. Сакральныя і ўзнёслыя рысы фальклорнага Д. падкрэслівае і воб раз залатога моста, праз які да дзяў чыны едуць сваты. Д. не толькi нешта сакральнае, але i мера велiчы, хара ства, бяспекi i да т. п. На Д. радзiмы дом лiрычных песенных герояў, на Д. двор караля («Вакол двара Дунай цячэ»). Пераплыванне Д. зяўляецца адным з заданняў спаборнiцтва за права ўзяць замуж каралеўну. Не толькi вяселле, але i пахаванне звязваецца з Д.: памiраючы маладзец просiць каханую праз год прыйсцi на яго магiлу, сабраць косцi, перамыць iх у Д. У тэкстах Д. цесна звязаны са све там раслiнаў: лiпай , бярозай, ка лiнай, дубам, хваінай, гаем, ружаю, лёнам, сенам. Сярод прадстаўнiкоў свету жывёлаў конь аказваецца фак тычна адзiным, хто звязаны з Д. Конь разумеецца як сiмвал дачыненняў памiж хлопцам i дзяўчынаю: сядлан не i паенне каня падобна па сваiм сэн се на пераход за/цераз Д. з той толькi рознiцай, што першае сiгналiзуе аб любоўных (часта асацыяльных) ста сунках, а другое, акрамя кахання, аз начае яшчэ i шлюб. Асобная праблема ў мiфалагеме Д. ягоны генезiс у славянскiм (i ў тым лiку беларускiм) фальклоры. Даслед нікi тут падзяляюцца на дзве групы: першая сцвярджае, што Д. фальклор ны паходзiць ад Д. геаграфiчнага, другая што лексема «дунай» па значала ў славянаў любую вялiкую (i не толькi) ваду i адсюль вынiкае не залежнасць Д. фальклорнага ад Д. геаграфiчнага. Падаецца, што сi туацыя з паходжаннем вобраза Д. больш заблытаная. Папершае, вiда вочна, што рысы геаграфiчнага Д. найбольш яскрава праступаюць у по знiх фальклорных тэкстах i наадва рот. Падругое, новыя лiнгвiстычныя i гiстарыяграфiчныя сведчаннi сiг налiзуюць аб iснаваннi ў беларускiм фальклоры акрамя ўласна славян скай традыцыi Д. яшчэ дзвюх: ста ражытных балтыйскай i, верагодна, германскай.