Интересные ссылки

Бык

Тур, адна з сакралiзаваных жывёлiн у мiфалогii. Яшчэ ў палеа лiце было заўважана, што серп маладзiка нагадвае рогi Б. У ста ражытнаiранскай i старажытна iндыйскай традыцыях Б. зяўляўся вобразам месяцовага божышча. У «Рыгведзе» бог Месяца Сома харак тарызуецца эпiтэтамi «бык» i «самец», а ў «Авесце» гаворыцца, што Месяц «утрымлiвае ў сабе семя быка». На думку М. У. Паповiча i Б. А. Фрало ва, сiмвалiчная сувязь Б. i Месяца абумоўлена супадзеннем 10месячна га месяцовага года з працягласцю цяжарнасцi каровы (10 месяцаў). На тэрыторыi Беларусi культ Б. прасочваецца ад часоў позняга неалiту. У могiльнiку культуры шара падобных амфараў блізу пас. Красна сельскi Ваўкавыскага рна разам с касцякамі iншых свойскiх жывёлаў ляжалi косцi Б. Носьбіты мiлаград скай культуры выраблялi глiняныя статуйкi буйной рагатай жывёлы. Зубы i косцi Б. знойдзены ў пахаван нях ранняга этапу культуры доўгiх курганоў блізу в. Дарахi Гарадоцкага рна. Косцi Б. разам з рэшткамi лю дзей трапляюцца ў курганах дры гавiчоў i радзiмiчаў. Значная частка пахаваных у такiх радзiмiцкiх курга нах арыентавана галавой на ўсход, што зяўляецца па паходжанні балц кiм звычаем. Знаходкі круглых металёвых пад весак з выявай галавы Б. вядомыя з в. Улазавiчы на Iпуцi (Браншчына), Гадзiлавiчы Рагачоўскага, Янушка вiчы Лагойскага, Палоскi Дрыбiн скага i в. Лоск Валожынскага рнаў, з курганоў блізу в. Сыч Барысаўскага рна, з Полацка, а таксама з га радзiшча Даўгмале i з кургана блізу Нарыну ў Латвii. У Полацку падвес ка залягала ў пласце XII ст. Характэр на, што амаль усе помнiкi з такiмi знаходкамi належалi змяшанаму балцкаславянскаму насельнiцтву. На большасцi падвесак з выявай галавы Б. на яго iлбе двайны трохкутнiк спус каецца вуглом унiз, а вакол галавы размешчаныя нейкiя 7 схематычных фiгурак. У культурных пластах га радзiшчаў жалезнага веку i раннефеа дальных гарадоў Беларусi (акрамя Пiнска i Берасця) сярод касцей дзiкiх жывёлаў неаднаразова траплялiся рэшткi зубра, але косцi тура ад сутнiчаюць. Магчыма, гэта сведчыць пра забарону паляваць на тура. С. Герберштэйн, якi ў першай пало ве XVI ст. неаднаразова праязджаў праз тэрыторыю Беларусi, адзначаў, што спецыяльныя паясы з туравай шкуры насiлi цяжарныя жанчыны, каб роды былі больш лёгкiя. У Кiеве iснавала «Турава бажнiца». У царкоў ным павучаннi перыяду Кiеўскай Русi паведамляецца, што паганцы «на тых жа своих законопротивных собори щах некоего Турасатану... воспоми нают и иные лица своя и всю красоту человеческую, по образу и подобию со творенную, некими харями или стра шилами закрывают». Пра «Турасата ну» згадваў у XVII ст. Iнакенцi Гiзэль. Паводле этнаграфiчных звестак, на Украiне быў вядомы звычай на Ка ляды «вадзiць тура». Каляднiкi спявалi песнi пра тура з залатымi ра гамi. Тур таксама згадваўся ў вясель ных песнях. У паўднёвых славянаў «турыцамi» называюць вясновы кар навал на Масленiцу, а ў заходнiх «ту рыцы» святкуюць на Сёмуху (Трой цу). У перыяд з 25 снежня па 6 студзеня ў рускiх раней практыкава лася «гульня ў быка». У ваколiцах Ту рава яшчэ ў XIX ст. дзяўчаты насiлi адмысловы галаўны ўбор з вялiкiмi «турiмi рогамi», якi рабiўся з саломы i тканiны. Штосьцi падобнае iснавала i ў былой Калужскай губернi. Свята ры не пускалi такiх «рагатых» дзяў чат у царкву. Ва ўкраiнскiх вясельных песнях нявеста i жанiх называюцца турыцай i турам, а сватанне сiм валiчна параўноўваецца з паляваннем на тура. У той жа час у вясельных пес нях розных славянскiх народаў мала ды i маладая звычайна называюцца князем i княгiняй. Героi рускiх бы лiнаў ператвараюцца ў тура як па сва ёй волi, так i з прычыны ўздзеяння злых чараў. Першая сiтуацыя прад стаўлена ў найбольш архаiчных па водле сюжэту былiнах пра Волха i Вальгу. У адной з беларускiх замоваў ад хваробаў жывёлы згадваецца, што «iшло дванаццаць царыкаў на Туру гару». У некалькiх мясцінах вядомыя мiкратапонiмы Турава гара (Чаш нiцкi рн i б. Лiдскi павет), а таксама шэраг населеных пунктаў з коранем «тур» Тураў, Турыйск, Туроўля, Ту рэц. Магчыма, тура датычыць паведам ленне Пракопiя Кесарыйскага (VI ст.) аб славянах: «Яны лiчаць, што адзiн толькi бог, творца маланак, зяўляец ца валадаром над усiм, i яму прыно сяць у ахвяру быкоў i здзяйсняюць iншыя свяшчэнныя абрады». Скан дынаўскi бог грому Тор уяўляўся з бычынымi рагамi. У шэрагу мiфа логiй iншых iндаеўрапейскiх народаў Б. лiчыўся зааморфным увасабленнем такiх грамавержцаў, як Iндра ў iндыйцаў, Зеўс у грэкаў цi Юпiтэр у рымлянаў. А. М. Афанасьеў абгрун тоўваў сувязь тура з Перуном на пад ставе загадак: «Тур ходзiць па гарах, турыца па далах; тур то свiсне, туры ца то мiгне» (гром i маланка). Вядома беларуская загадка: «Чорны вол раве на сто гор». Цёмная навальнiчная хмара магла асацыявацца з турам, для якога была характэрна чорная афарбоўка з белай палосай уздоўж спiны. У некаторых мясцiнах на поў начы Расii ў ахвяру св. Iллi (хры сцiянскаму заменнiку Перуна) пры- носiлi нявылегчанага Б., абавязкова чырвонага колеру. У старажытнаiндыйскай «Рыгве дзе» змеепадобны дэман Ўрытра, працiўнiк бога грому i маланак Iн дры, характарызуецца як «вол, што хацеў стаць працiўнiкам быка». Зна чыць, супрацьпастаўленне вала i паўнавартаснага Б. i судачыненне iх адпаведна з нiжнiмi i верхнiмi по люсамi бiнарных апазiцыяў вядомыя задоўга да нашай эры. Парфiрый, аўтар III ст., пiсаў, што «душы тых, хто пахаваны ў зямлi, належаць быку». Славянскi Вялес уяўляўся ў вобразе чалавекаБ. У адным з ран несярэднявечных чэшскiх рукапiсаў ён параўноўваўся са старажытна грэцкiм Панам. Яшчэ пра аднаго бога ўрадлiвых сiлаў зямлi Дыя нiса iснавала ўяўленне, паводле якога ён фiгураваў у вобразе Б. Пан i Дыянiс маюць шэраг аналогiй са славянскiм Вялесам, якому ў лi тоўцаў адпавядае фальклорны Вяль няс. У лiтоўскiх этыялагiчных сюжэ тах да velnio banda «статка Вяльняса» акрамя iншых свойскiх жывёлаў належыць i Б. Зафiксавана ўяўленне пра тое, што Вяльняс можа ператварацца ў Б. або апранаць бы чыную шкуру.